Evolutiebanner


De Laetoli voetsporen


Rond het jaar 1980 werden de alleroudste 'menselijke' voetsporen van verre voorouders van de mens gevonden. De sporen bevinden zich in de zogeheten vlakte van Laetoli in het West-Afrikaanse Tanzania. Ze werden, schrik niet, 3,6 miljoen jaar geleden gemaakt.

Leatoly voetsporen

De voetsporen werden op een opmerkelijke manier gevonden: Toen tijdens een spelletje de antropologen uitwerpselen van een olifant naar elkaar toegooiden en Andrew Hill wegdook om een projectiel te ontwijken, deed hij de ontdekking van zijn leven. Hij vond voetsporen, die (naar later bleek) 3,6 miljoen jaar oud waren, destijds gemaakt door een drietal homindiden (mensachtigen).

Er is sprake van zo'n vijftien relatief dichtbij elkaar gelegen locaties waar de miljoenen jaren oude sporen van dieren en mensachtigen werden aangetroffen. Er zijn inmiddels bijna 2.000 versteende voet- en pootafdrukken gevonden. Deze sporen moeten allemaal in een betrekkelijk kort tijdsbestek zijn ontstaan, waarschijnlijk zelfs binnen een maand. Ze ontstonden door een zeldzame samenloop van omstandigheden.

Om te beginnen was daar de actieve vulkaan Sadiman. Het vulkanische as van de eruptie verspreidde zich over de savannen tot in de wijde omtrek van de vulkaan. Op zekere dag was er ook sprake van een mals regenbuitje in dat gebied. Met het vocht veranderde het vulkaanas, vooral omdat dat rijk was aan carbonaatverbindingen, in eenzelfde soort mengsel als ons hedendaagse cement.

Het mengsel was nog zacht toen daar tal van dieren en twee, waarschijnlijk drie mensen overheen liepen. De voetafdrukken leerden dat deze mensen, of liever gezegd: mensachtigen, op de vlucht waren voor het geweld van Sadiman.

Geen sinecure
Nadat het asmengsel was uitgehard onderging de Sadiman nog enkele erupties en werden de sporen bedekt en geconserveerd door nieuwe aslagen. Daaronder bleven ze 3,6 miljoen jaar lang bewaard waarna ze door erosie geleidelijk aan weer tevoorschijn kwamen om vervolgens twintig jaar geleden definitief ontdekt te worden. Jarenlang is de plek herhaaldelijk uitvoerig onderzocht en opgemeten. Geen sinecure omdat het gebied ver van zelfs de simpelste nederzettingen verwijderd is. Bovendien is het er overdag snikheet en gortdroog, terwijl de temperatuur 's nachts soms tot onder nul kan dalen. Dat maakt een dagenlang verblijf niet echt aangenaam. Gedurende de zomers van 1997 en 1998 zijn de sporen nog eens uitvoerig geanalyseerd en met de modernste technieken vastgelegd. Daarna zijn ze op een speciale manier afgedekt, waarmee men enerzijds hoopt te voorkomen dat plantenwortels de afdrukken vernielen en anderzijds dat er dieren, vooral olifanten, overheen lopen.

Leatoly voetsporen
de beroemde voet-
sporen

De nieuwe gegevensstromen hebben geleid tot heroverwegingen op bepaalde punten. Zo was men er jarenlang van overtuigd dat de sporen waren gemaakt door een volwassene met daarachter lopend een wat kleiner individu en een kind. Maar het minutieuze onderzoek aan de sporen maakte dat men aan het ietwat oogstrelende beeld van dat primitieve 'stelletje' is gaan twijfelen. Men helt nu over naar drie volwassen individuen waarvan één kleinere. De laatste was mogelijk een vrouw. Opmerkelijk is dat één van de twee grootste waarschijnlijk een aantal meters achter de twee aan liep en zijn voeten steeds neerzette in de afdrukken van de grootste van de twee voor hem/haar. Het 'stelletje' vooraan liep heel dicht bij elkaar wat ook al de indruk versterkte dat het ging om een man en een vrouw. Ze liepen zo dicht bij elkaar dat het goed mogelijk is geweest dat de grootste, het mannetje, zijn arm om het vrouwtje geslagen hield. Een dergelijke vertederende houding ligt vanuit ons standpunt voor de hand maar hoorde misschien helemaal niet bij die twee mensachtigen.

Het hernieuwde onderzoek aan de nu waarschijnlijk voor lange tijd hermetisch begraven voetsporen, heeft in feite meer vragen opgeleverd dan er al waren. Vragen als: wás het wel een stelletje dat daar liep; waren die drie lid van een familie of gezin of waren het vreemden voor elkaar? Waren ze inderdaad op de vlucht voor die vulkaan; liepen ze echt permanent rechtop of alleen maar op dat traject dat door puur toeval versteende? Spraken ze en, zo ja, wát bespraken ze? Eén van de wetenschappers die het meeste werk heeft verzet op het gebied van de fossiele laetoyi-voetsporen, de op 8 december 1996 overleden archeologe Mary Leakey, heeft altijd geweigerd om deze sporen toe te schrijven aan een bekende soort hominide (rnensachtige) uit die tijd.

Lucy met gezin
Lucy met man en kind op de vlucht voor de vulkaan (grapje)

Australophitecus afarensis
De meeste paleoanthropologen schrijven de sporen toe aan de hominidesoort 'Australopithecus afarensis'. Daarvan zijn in de regio, evenals in de rest van Oostelijk Afrika veel fossielen gevonden. Deze hominidesoort kwam daar gedurende bijna een miljoen jaar voor en wel van bijna vier tot drie miljoen jaar geleden. Het bekendste, fossiele individu daarvan was wel het vrijwel complete skelet dat in 1974 in Ethiopië door Donald Johanson gevonden werd. Het behoorde onmiskenbaar toe aan een vrouwelijk lid van Australopithecus afarensis en omdat op de avond na de vondst het liedje 'Lucy in the sky with diamonds' van de Beatles draaide, werd het Australopithecus afarensis vrouwtje aan wie het skelet toebehoorde Lucy gedoopt.

'Lucy' was wellicht een tijdgenoot van de drie die daar ooit, op de (huidige) vlakte van laetoli door het warmvochtige vulkaanstof liepen. Heel misschien wás het lucy wel die voor een deel van die sporen zorgde. Maar Mary Leakey weigerde altijd de sporen aan Australopithecus afarensis-individuen toe te schrijven. In feite heeft zij zich altijd hogelijk verbaasd over de aard van de sporen; niet zozeer omdat er uit bleek dat mensachtigen toen al rechtop liepen (lang vóór mensachtigen werktuigen begonnen te gebruiken en ook lang vóór het toenemen van het hersenvolume, dat algemeen geacht werd dè belangrijke drijfveer te zijn geweest tot het rechtop gaan lopen van de mens)

maar ook en vooral omdat zij van de voeten die deze afdrukken maakten vond dat die niet te rijmen waren met die van de mensachtigen uit die tijd. "Het ontbreekt er maar aan dat ze geen schoenen droegen," schijnt Mary Leakey zich ooit mompelend te hebben laten ontvallen. Raadselen genoeg dus; raadselen die zeer waarschijnlijk nooit opgelost zullen worden. Raadselen die daarom maar door de mantel der wetenschap werden afgedekt; voor later...


bron: mens & wetenschap van februari 1999. Door mij ingekort.


Nieuwe ontwikkelingen rondom menselijke voetsporen...

In 2009 zijn in Kenia weer fossiele menselijke voetsporen gevonden. Ze zijn anderhalf miljoen jaar oud en daarmee de oudste sporen van 'Homo erectus', de eerste rechtop lopende mens.

De nieuwe vondst verschilt flink van nog oudere sporen (zie verhaal hierboven). In dezelfde regio worden er namelijk wel meer gevonden, waaronder enkele van 3,7 miljoen jaar oud in Laetoli, Tanzania. Een belangrijk onderscheid bij de ‘nieuwe’ sporen is de grote teen. Deze staat bij de oudere sporen namelijk meer naar buiten - net als bij mensapen - en bij de nieuwe vondst parallel aan de rest van de tenen, net als bij de moderne mens. Matthew Bennet en collega’s schrijven deze week in Science dat ze de ‘nieuwe’ anderhalf miljoen jaar oude sporen aan uitgebreide vergelijkingstests hebben onderworpen. Ze hebben ze met optische lasers gedigitaliseerd en vervolgens hebben ze de drukpunten vergeleken met sporen van nu.

Bij de afwikkeling van de voet zet de mens eerst zijn hiel neer, wat een redelijke diepe afdruk achterlaat. Hierop volgt een licht grondcontact van de zijkant, waarna het gewicht overgaat op de bal van de voet. Het laatste drukpunt voordat de voet de grond verlaat is de grote teen.

De manier waarop de prehistorische mens zijn voeten neerzette, blijkt sterk overeen te komen met die van de moderne mens. Dit is inclusief de druk op de grote teen, die bij onze viervoetige voorgangers ontbreekt. De sporen vormen een bewijs dat er anderhalf miljoen jaar geleden in Kenia al mensachtigen de kruipfase waren ontstegen en rechtop rondliepen.

Klik op het filmpje waarin de onderzoeker Jack Harris de vondst toelicht (helaas wel in het Engels). Filmpje duurt 3 minuten.